به گزارش ادارهکل روابط عمومی و امور بینالملل نهاد کتابخانههای عمومی کشور، در راستای معرفی کتابهایی که رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضرت آیتالله سیدعلی حسینی خامنهای آنها را پیشنهاد داده و معرفی کرده بودند، در پرونده ویژه «به پیشنهاد آقا» این آثار معرفی خواهند شد که مروری بر مجموعه ۱۵ جلدی «سرگذشت استعمار» اثر مهدی میرکیایی، دومین گام در این پرونده است.
شناسنامه اثر
عنوان مجموعه: سرگذشت استعمار (مجموعه ۱۵ جلدی)
نویسنده: مهدی میرکیایی
ناشر: مهرک (وابسته به انتشارات سوره مهر)
نوبت چاپ: ۱۴۰۱
موضوع: استعمار، تاریخ، ادبیات نوجوانان
ژانر: تاریخ تحلیلی – روایی، استعمارپژوهی
زمان مطالعه: ۶۵ ساعت
مقدمه
تاریخ، نه تکرارِ ملالآورِ سالها و نامها، که میدانِ نبردِ ارادهها و ریشه رنجها و درخششهای امروز ماست. در میان انبوه آثار تاریخی، مجموعه «سرگذشت استعمار» جایگاهی استثنایی یافته است؛ چراکه فراتر از یک پژوهش آکادمیک، به یک «ضرورت تبیینی» پاسخ داده است. اهمیت این اثر زمانی دوچندان میشود که بدانیم مورد توجه و تحسین ویژه رهبر شهید انقلاب اسلامی ایران، حضرت آیتالله خامنهای، نیز قرار گرفته است. ایشان در بیانات خود (۲۷ مهر ۱۴۰۱) با تأکید بر لزوم آگاهی نسل نوجوان و جوان از ریشههای ثروت غرب، فرمودند:
«من اخیرا یک کتابی دیدم که یکی از همین نویسندگان خودمان - که من از نزدیک [با ایشان] آشنایی ندارم- نوشته، به نام سرگذشت استعمار؛ پانزده شانزده جلد کتاب ۱۲۰ صفحهای، ۱۵۰ صفحهای است؛ تشریح میکند که استعمار چگونه در قاره آمریکا و در قاره آسیا، توانست ثروتهای اینها را از بین ببرد و خودش را ثروتمند کند.»
این مرور تلاش دارد نشان دهد چگونه مهدی میرکیایی توانسته است این مأموریت خطیر را در قالب روایتی پرکشش به سرانجام برساند.
محتوا و درونمایه
مجموعه ۱۵ جلدی «سرگذشت استعمار» از نخستین جرقههای سفرهای دریایی اروپاییان در قرن پانزدهم آغاز شده و تا اواخر قرن بیستم و دوران استعمار نو ادامه مییابد. درونمایه اصلی اثر، افشای سازوکاری است که «تمدن مدرن غرب» بر پایه آن بنا شد: غارت سیستماتیک منابع ملل دیگر.
نویسنده در هر جلد، بر یک مقطع یا منطقه خاص تمرکز میکند؛ از کشف قاره آمریکا و قتلعام سرخپوستان گرفته تا نفوذ کمپانی هند شرقی در آسیا، غارت طلاهای آفریقا و نبرد برای تصاحب منابع استراتژیک. این مجموعه بهخوبی نشان میدهد که پیشرفتِ امروزِ غرب، نه صرفا محصول نبوغ علمی، بلکه نتیجه مستقیمِ فقیر کردنِ اجباریِ دیگر قارهها بوده است.
ساختار و چیدمان
این مجموعه با هوشمندی تمام در ۱۵ جلد مجزا طراحی شده است تا از سنگینیِ ظاهریِ یک دانشنامه قطور بکاهد. هر جلد عنوانی استعاری و جذاب دارد (مانند «سفر به آنسوی دریاها»، «شکار انسان»، «بازی بزرگ» و…) که کنجکاوی مخاطب را برمیانگیزد.
چیدمان مطالب در هر جلد بهصورت فصلبندیهای کوتاه است. استفاده از تصاویر تاریخی، نقشهها و کادرهای توضیحی، ساختار بصریِ کتاب را برای مخاطبِ گریزان از متنهای طولانی، بهینه کرده است. همچنین، سیر زمانی رعایت شده در کل مجموعه، به خواننده اجازه میدهد تا تکاملِ روشهای استعماری (از جنگ نظامی تا نفوذ اقتصادی و فرهنگی) را بهوضوح رصد کند.
شیوه روایت و پرداخت مفاهیم
بزرگترین قوتِ «سرگذشت استعمار»، زبانِ «روایی» (Narrative) آن است. مهدی میرکیایی بهجای استفاده از زبان خشکِ کتابهای درسی، از تکنیکهای قصهگویی بهره برده است. او تاریخ را از پنجره حوادث و شخصیتها روایت میکند.
مفاهیم پیچیده سیاسی و اقتصادی همچون «مرکانتیلیسم»، «انحصار تجاری» و «امپریالیسم» در دلِ داستانِ سفرها، جنگها و خیانتها به زبان ساده پرداخت شدهاند. نویسنده بدون آنکه به شعارزدگی بیفتد، با تکیه بر اسناد معتبر تاریخی، چنان صحنهپردازی میکند که خواننده خود به قضاوت درباره عملکرد استعمارگران میرسد.
تحلیل محتوایی و سبکی
از منظر تحلیلی، این اثر یک «تاریخنگاریِ ضدِ استعماری» با نگاه بومی است. سبک نگارشی میرکیایی موجز و دقیق است. او از جزییاتِ شگفتانگیزی پرده برمیدارد که معمولا در تاریخهای رسمی سانسور میشوند؛ مثلا نحوه نابودیِ صنایع نساجی هند به دست بریتانیا یا تجارتِ هولناکِ برده در اقیانوس اطلس.
نکته حائز اهمیت در سبک نویسنده، حفظ توازن میان «احساس» و «استدلال» است. اگرچه خواندنِ جنایات استعمارگران برانگیزاننده احساسات است، اما کتاب همواره بر مدارِ تحلیلِ منطقیِ سود و زیانهای اقتصادی باقی میماند تا نشان دهد استعمار، یک پروژه دقیقِ مهندسیشده برای انتقالِ ثروت بوده است.
مخاطبان هدف و مقایسه با آثار همرده
مخاطب اصلی کتاب، «نوجوانان و جوانان» (گروههای سنی د و ه) هستند، اما عمق مطالب بهگونهای است که برای بزرگسالان و حتی استادان دانشگاه نیز آوردههای جدیدی دارد.
در مقایسه با آثار همرده مانند «شریانهای باز آمریکای لاتین» اثر ادواردو گالئانو، کتاب میرکیایی زبانی سادهتر و ساختاری آموزشیتر دارد. همچنین نسبتبه کتابهای تاریخیِ غربی که معمولا با نگاهی همدلانه به عصرِ اکتشافات مینگرند، این مجموعه یک «ضدِ روایت» (Counter-narrative) است.
جمعبندی نهایی
مجموعه «سرگذشت استعمار» فراتر از یک کتاب، یک «پروژه آگاهیبخش» است. این اثر با قلمی روان و مستند، پرده از چهره بزکشده استعمار برمیدارد و به مخاطب کمک میکند تا ریشه نابرابریهای جهانیِ امروز را درک کند.
خواندن این ۱۵ جلد برای هر ایرانی که میخواهد بداند «ما کجا ایستادهایم و دشمنانِ این مرز و بوم چگونه ثروتِ ملل را به یغما بردهاند»، یک ضرورت قطعی است. این مجموعه، مصداقِ بارزِ «جهاد تبیین» در عرصه ادبیات تاریخی است که با تأیید و تأکید رهبری، اعتبار و اهمیتی دوچندان یافته است. اگر بهدنبال درکِ «منطقِ مقاومت» در جهانِ امروز هستید، مطالعه را از جلد اول این مجموعه آغاز کنید.